تبلیغات
عــــــلوم سیـــــــاسی - روش تحقیق در علم سیاست و روابط بین الملل
1389/01/28  01:49 ب.ظ    ویرایش: - -
نوع مطلب: مقالات،کتابها ،

/علیرضا رضائی

مقدمه

پژوهش در حوزه علوم سیاسی و روابط بین الملل عمدتاً پژوهش کیفی است و مستلزم مراحل عامی است که به ترتیب زیر می باشد:

۱- انتخاب موضوع تحقیق

دانشجویان می بایستی خودشان موضوع تحقیق خود را بر اساس علایق و توانائی هایشان انتخاب نمایند. استاد صرفاً می تواند راهنما باشد و بالتبع انتخاب موضوع توسط فردی بغیر ازمحقق توصیه نمی شود. عنوان هر تحقیقی می بایستی بیانگر نوع روش تحقیق بکار گرفته شده بوده و کوتاه؛ رسا؛ ساده؛ جذاب؛ جامع و مانع نیز باشد. تعداد کلمات مجاز برای عنوان هر طرح تحقیقاتی را بین ۵ تا ۱۵ کلمه می دانند. اعلام عنوان طرح تحقیقاتی به صورت جملات پرسشی و استفاده از کلمات اختصاری در آن توصیه نمی شود. نهایتاً عنوان باید بیانگر روش تحقیق مورد نظر نیز باشد. برای مثال موارد زیر طرح می گردد:

نفت و سیاست خارجی ایالات متحده آمریکا در منطقه خلیج فارس پس از یازده سپتامبر

درآمدهای نفتی و سیاست خارجی ج.ا.ا در رابطه با مسائل هسته ای: بررسی دوره دوم آقای خاتمی و دوره اول آقای احمدی نژاد

نظام بین المللی پسایازده سپتامبر و حمله ایالات متحده آمریکا به عراق

تبیین عوامل قانونمداری در کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه: مطالعه موردی آلمان و ایران

……ادامه…

برای مطالعه بیشتر در ارتباط با موضوع مورد علاقه خود می توان به منابع زیر رجوع کرد:

* اینترنت و دنیای مجازی

یکی از مهمترین منابع جهت پیشبرد مطالعات تحقیقاتی محقق در هر حوزه که از اهمیت شایانی بر خوردار است، اینترنت و سایت های جستجوگر می باشد. فرد محقق می تواند با وارد کردن کلید واژه های مختلف و مرتبط با موضوع تحقیق خود به زبان فارسی و هر زبان دیگری که با آن آشنایی دارد با دنیایی از اطلاعات و داده های خام روبرو شود. به عبارتی فناوری های نوین سبب شده اند که محقق ره یکساله را یک شبه طی نماید. البته آشنایی ابتدایی محقق با اینترنت و سایت ها و مجلات معتبر حوزه خود از ملزومات ابتدایی می باشد.

* مجلات تخصصی رشته

هر چند مجلات علمی معمولا پژوهشهایی را منتشر می کنند که از هنگام پایان کارشان ۱۲ تا ۲۴ ماه گذشته باشد، اما مقالات آنها ممکن است ایده هایی را برای انتخاب موضوع پژوهش ارائه دهند. بیشتر مؤلفان پژوهشهای خود را با بحث در مورد مسائلی که در جریان مطالعه با آنها روبه رو شده اند و اشاره به موضوعاتی که نیازمند تحقیقات بیشتر است پایان می دهند. به علاوه، برخی از سردبیران مجلات شماره هایی از نشریه خود را به بحث درباره موضوع معینی اختصاص می دهند که در بیشتر موارد به تنظیم طرحهای پژوهشی کمک می کند.

* مجلات و گاهنامه های عمومی مرتبط

با آنکه برخی از مربیان احساس می کنند که نشریات غیر تخصصی فقط شامل مقالات “آبکی” هستند که برای عموم خوانندگان نوشته شده اند، این مقالات معمولا زبان و اصطلاحات فنی و خسته کننده را حذف می کنند و اغلب منابع خوبی برای طرح مسائل و فرضیه ها به شمار می روند.

* خلاصه های پژوهشی در مراکز پژوهشی مرتبط

سازمانها و نهادهای پژوهشی تخصصی به صورت ادواری خلاصه هایی را منتشر می کنند که به حوزه های مهم تحقیقاتی در رشته های مختلف نگاه دقیقی دارند. این خلاصه ها اغلب برای تهیه اطلاعاتی درباره موضوعات پژوهشی مفیدند، زیرا به بررسی انواع گسترده ای از مطالعات می پردازند. برای مثال در رشته علوم سیاسی و روابط بین الملل مراکز زیر حائز اهمیت اند.(لینک مراکز زیر در قسمت پیوندهای وبلاگ موجود است)

مرکز تحقیقات استراتژیک ریاست جمهوری

مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت

پژوهشکده مطالعات راهبردی

موسسه تحقیقات معاصر ابرار تهران

مرکز مطالعات خاورمیانه

مرکز تحقیقات سیاسی و اجتماعی وزارت کشور

* موقعیتهای روزمره و اطلاعات و اخبار روزانه

ما هر روز از طریق رادیو، تلویزیون، روزنامه ها، مجلات، فیلمها، بحثهای شخصی و غیره با انواع گوناگون ارتباطات برخورد می کنیم. این برخوردها می توانند منابعی عالی از موضوعهای پژوهشی را در اختیار پژوهشگرانی قرار دهند که در تحلیل آنها نقش فعالی دارند.

* پایان نامه های ارشد و تزهای دکتری تخصصی

پایان نامه ها و تزهای دکتری بیشتر از آن جهت حائز اهمیت اند که فهرست منابع و نتیجه گیری آنها می تواند ضمن دادن ایده به محقق، فرایند منبع یابی را تسهیل نماید.

* تحلیل ثانوی

تحلیل ثانوی استفاده مجدد از داده های علوم اجتماعی پس از آن است که پژوهشگر گردآورنده آنها را کنار گذاشته است. پژوهشگر اصلی یا شخص دیگری که به هیچ طریقی در طرح تحقیقاتی اولیه شرکت نداشته است، ممکن است از داده ها استفاده مجدد کند. پرسشهای تحقیق که در تحلیل ثانویه بررسی می شود، ممکن است به فعالیت پژوهشی اصلی مربوط باشد یا کاملاً با آن متفاوت باشد. از مزیتهای تحلیل ثانوی استفاده از داده های موجود بسیار کم هزینه است. در بسیاری از موارد داده های آرشیوی اطلاعاتی در اختیار پژوهشگران قرار می دهند که می توان به کمک آنها به مسائل و پرسشهای معنادار در رسانه ها پاسخ گفت. پژوهشگران فرصت بیشتری برای درک و تحلیل داده ها خواهند داشت. اما پژوهشگرانی که تحلیل ثانوی را به کار می برند با محدودیت فرضیه ها و سؤالاتی روبرو هستند که می توان در آنها تحقیق کرد. پژوهشگرانی که به تحلیل ثانوی روی می آورند ممکن است با داده هایی روبرو شوند که به نحو مناسبی گردآوری نشده و فاقد دقت، جعلی یا معیوب اند.

تعیین مطلوبیت موضوع

جهت آنکه در پژوهش های کیفی، پژوهشگر دریابد که موضوعی را که انتخاب نموده مطلوب و مفید است یا خیر، می بایستی به پرسش های زیر پاسخ دهد:

پرسش ۱: آیا موضوع بیش از اندازه کلی است؟

بیشتر مطالعات پژوهشی بر زمینه محدودی از یک رشته متمرکز می شوند؛ کمتر پژوهشی می کوشد در یک مطالعه واحد، کل رشته را تحلیل کند.

پرسش ۲: آیا واقعاً می توان مسئله را مورد بررسی قرار داد؟

یک موضوع ممکن است صرفاً به این دلیل که پرسش مطرح شده پاسخی ندارد یا دست کم نمی توان با وسایل و اطلاعات موجود به آن پاسخ داد، برای تحقیق نامناسب باشد. نکته قابل ملاحظه دیگر آن است که آیا مفاهیم مطالعه پیشنهادی تعریف پذیر است، یا خیر.

پرسش ۳: آیا مسئله مهم است؟ که چی؟

پیش از اجرای یک مطالعه، پژوهشگر باید قابلیت کاربرد طرح را تعیین کند؛ یعنی اینکه آیا نتایج دارای ارزش عملی است یا نظری. نخستین پرسش این است که آیا نتایج به اطلاعات موجود این رشته، دانشی می افزاید؟ پرسش دوم این است که منظور واقعی مطالعه چیست؟ آیا منظور از مطالعه، تحقیقی دانشگاهی است، یا پایان نامه، مقاله ای در مجله، یا ارائه گزارشی به مدیریت؟

پرسش ۴: آیا نتایج مطالعه قابل تعمیم اند؟

اگر قرار است طرح پژوهشی ارزش عملی داشته باشد – یعنی افزون بر تحلیل جاری، اهمیتی داشته باشد – باید روایی یا اعتبار بیرونی داشته باشد؛ یعنی باید بتوان آن را به وضعیتهای دیگر نیز تعمیم داد.

پرسش ۵: هزینه و زمانی که باید صرف تحقیق کرد چقدر است؟

در بسیاری از موارد هزینه یک مطالعه پژوهشی تنها عامل تعیین کننده انجام یک طرح است. برآورد هزینه در همان ابتدای کار باید صورت گیرد. تهیه فهرست دقیق از تمام وسایل، تجهیزات و دیگر تسهیلات لازم پیش از شروع طرح پژوهشی ضروری است. مطالعات پژوهشی باید به نحوی طراحی شوند که در مدت زمان تعیین شده به پایان برسند.

۲- بیان مساله

دراین قسمت شما به نحوه بیان و یا توضیح مسئله تحقیق می پردازید. وظیفه محقق در این قسمت ارائه مطالبی است تا بدان وسیله گروه آموزشی ویا پژوهشی تصمیم گیرنده جهت پذیرش موضوع تحقیق را متقاعد سازد که موضوع انتخاب شده از اهمیت و کفایت لازم برای انجام تحقیق برخورداراست. شایان ذکر است که در این قسمت فقط می بایستی به متغیر وابسته پرداخت به طوری که نوشته خواننده را ناخودآگاه به سوال اصلی پژوهش رهنمون سازد. در بیان مساله نبایستی به فرضیه و پاسخ سوال اصلی اشاره ای شود.

۳- بررسی مطالعات موجود

در این بخش محقق بایستی دلایل مستدلی ارائه کند که خواننده را متقاعد کند که نوشته پیش روی او، جدید، نو و غیرتکراری است. پژوهشگران باتجربه، بررسی مطالعات پیشین را یکی از مهمترین گامهای فرآیند پژوهش تلقی می کنند. این کار نه تنها به آنها اجازه می دهد که از پژوهشهای پیشین چیز بیاموزند بلکه از لحاظ زمان، میزان تلاش و پول نیز صرفه جویی خواهند کرد. ضمن آنکه درمی یابند که کار آنها تکراری است یا خیر؟ در صورت غیر تکراری بودن می بایستی موارد نوآوری تحقیق نسبت به موارد قبلی، مورد تاکید قرار گرفته و بولد شود. ضمن آنکه ارائه نقد از ادبیات موجود در پایان هر مورد الزامی می باشد.

۴- سوال اصلی تحقیق

هر تحقیقی صرفاً یک سوال اصلی دارد. این سوال اصلی دغدغه اصلی پژوهشگر از تحقیق است. سوال اصلی به تعدادی سوال فرعی تقسیم می شود. فصول تحقیق محقق عمدتاً در پاسخ به سوالات فرعی تنظیم می گردد. سوالات فرعی حتماً می بایستی در جهت سوال اصلی و مرتبط با آن طرح گردد.

۵- بیان فرضیه

فرضیه پاسخ احتمال و فرضی به سوال اصلی تحقیق است که در فرایند تحقیق مورد آزمون قرار می گیرد و ممکن است قبول و یا رد شود. قبول یا رد فرضیه یک تحقیق تاثیری در اهمیت تحقیق ندارد، چرا که رد شدن یک فرضیه هم به دایره اطلاعات ما می افزاید. به عبارت دیگر فرضیه بیانی رسمی در مورد رابطه بین متغیرهاست که مستقیماً آزموده می شود. رابطه پیش بینی شده بین متغیرها یا درست است یا نادرست. سؤالهای تحقیق عموماً وقتی به کار می روند که پژوهشگر در مورد ماهیت مسئله مورد تحقیق مطمئن نیست. هر چند مقصود آن است که داده های اولیه گردآوری شود، فرضیه های آزمون پذیر اغلب از اطلاعاتی شکل می گیرند که طی مرحله پرسش تحقیق گردآوری شده است. پرسشهای پژوهش تنها زمینه های کلی تحقیق را مطرح می کند، در حالی که فرضیه ها، گویه های آزمون پذیری درباره روابط بین متغیرها هستند. تنها نیت مرحله پرسش، گردآوری اطلاعات برای کمک به پژوهشگران در جهت تعیین و آزمون فرضیه ها در طرحهای بعدی است. در صورتیکه برای سوال اصلی دو پاسخ فرضی داشته باشیم، یکی از آنها را فرضیه اصلی و دیگری را فرضیه جایگزین و رقیب (یا جانشین) می نامیم و در طول تحقیق به آزمون هر دو فرضیه می پردازیم. در نهایت یکی از فرضیه ها به اثبات خواهد رسید.

۶- اهداف پژوهش

در این قسمت بایستی منظور و هدف اصلی محقق از تحقیق در دو سطح کلی و جزئی به صورت موردی ۱٫۲٫۳٫۴…مشخص گردد.

۷- تعریف مفاهیم

در هر پژوهشی تعدادی مفاهیم و واژگان کلیدی وجود دارد که محقق بایستی منظور خود را از آن مفاهیم به روشنی بیان نماید. البته ممکن است این مفاهیم کاملاً جدید باشد و نخستین بار در این پژوهش به کار رود که در این صورت نیز بایستی به وضوح منظور محقق از این واژگان مشخص گردد.

۸- متغیرها

متغیرها به مفهوم وابسته و مستقل آن به کار می رود که منظور از آنها عبارتست از:

متغیر وابسته یا تابع: متغیری است که تغییرات آن در یک مطالعه علمی و تحقیق تشریح می گردد. متغیر وابسته در واقع همان سوال اصلی است که محقق می خواهد به آن پاسخ دهد. کانون تحقیق متغیر وابسته است که باید توضیح داده شود.

متغیر مستقل یا آزاد: متغیری که می توان به وسیله آن متغیر وابسته را به میزانی توصیف و تشریح نمود. برای پاسخگویی به متغیر وابسته از متغیر مستقل استفاده می کنیم.

۹- روش تحقیق

منظور از روش تحقیق، روش هایی است که محقق جهت آزمون فرضیه و استنباط و استنتاج به کار می گیرد. در روش تحقیق محقق مشخص می کند که جهت آزمون فرضیه تحقیق از چه تئوری یا تئوری هایی و چه قالب ها و مدل هایی استفاده می کند. در روش تحقیق کیفی، روش ها عمدتاً مبتنی بر اسناد تاریخی، کتابخانه ای و نهایتاً مصاحبه با اساتید فن و متخصص در آن حوزه می باشد. ضمن اینکه در این رابطه محقق نحوه جمع آوری داده ها و حتی الامکان محدوده زمانی و مکانی تحقیق را کاملاً مشخص می کند. در این بخش بایستی سطح تحلیل محقق نیز مشخص گردد.

۱۰- سازماندهی تحقیق

سازماندهی تحقیق در عمل همان بخش بندی ها و فصول تحقیق می باشد. لکن هر فصلی خود در سطحی خرد می بایستی یک تحقیق باشد و دارای مقدمه، متن و نتیجه گیری باشد. هر فصلی در جهت تبیین یک پرسش پیش می رود. در یک سطح کلی سازماندهی اغلب تحقیقات در تحقیقات کیفی و بالتبع در علوم سیاسی و روابط بین الملل به صورت زیر می باشد:

مقدمه (طرح پژوهش)

فصل اول: توضیح متغیر وابسته تحقیق و جوانب مختلف آن، ذکر تاریخچه و…

فصل دوم: توضیح بنیان تئوریک موضوع و مبنای تئوریک بحث

فصل سوم: توضیح متغیر مستقل پژوهش و در گفتارهای مختلف پاسخ به سوالات فرعی پژوهش.

فصل چهارم: نتیجه گیری و ارائه راهکار، که به نوع ارتباط میان متغیر مستقل و وابسته می پردازد و در نهایت توصیه هایی را در رابطه با موضوع در جهت سیاستگذاری بهتر ارائه می نماید.

برخی منابع مفید جهت مطالعه روش تحقیق در علوم سیاسی و روابط بین الملل که به ترتیب الفبایی نیست عبارتند از:

۱-محمود سریع القلم. روش تحقیق در علوم سیاسی و روابط بین الملل. (تهران:نشر فرزان روز.۱۳۸۶)

۲- ابوالقاسم طاهری. روش تحقیق در علوم سیاسی. (تهران: نشر قومس. ۱۳۸۶)

۳- سیدعلی اصغر کاظمی. روش و بینش در سیاست(نگرش فلسفی.علمی و روش شناختی). (تهران: نشروزارت امور خارجه.۱۳۸۴)

۴-جری استوکر و دیوید مارش. روش و نظریه در علوم سیاسی. امیرمحمد حاجی یوسفی. (تهران: نشرپژوهشکده مطالعات راهبردی. ۱۳۸۴)

۵- سیدصادق حقیقت. روش شناسی علوم سیاسی. (تهران: نشر دانشگاه مفید. ۱۳۸۵)

۶- جهانگیر معینی علمداری. روش شناسی نظریه های جدید در سیاست. (تهران:نشر دانشگاه تهران.۱۳۸۵)

۷- علی اردستانی. ساختار و ماهیت روش در علم سیاست. (تهران: نشر قومس.۱۳۸۷).

۸- ریچارد ریچ و کارل مانهایم. روش های تحقیق در علوم سیاسی: تحقیق تجربی. لی لا سازگار. (تهران: نشرمرکز دانشگاهی. ۱۳۸۵)

۹- کاترین مارشال و گرچن بی راس من. روش تحقیق کیفی. علی پارسائیان و محمد اعرابی. (تهران: نشر دفترپژوهشهای فرهنگی.۱۳۷۷)

۱۰- سایت دکتر سعید زیباکلام http://saeidzibakalam.ir

   


نظرات()  
نجمه
1392/10/18 08:11 ق.ظ
سلام من یک تحقیق علوم سیاسی درمقطع کارشناسی میخواهم ببخشید میتوانید برایم ایمل کنید
لقمان مومند
1392/08/8 11:45 ق.ظ
سپاس فراوان از مسول این وبلاک. موضوعات که برای مایان پست کرده اید. خیلی ممنون
شكوفه امیدی
1392/06/26 06:10 ب.ظ
سلام آقای سروری خیلی متشكراز وبلاگی كه برا بچه های علوم سیاسی گذاشتین اگه لطف كنین منابع دكتری علوم سیاسی رو برام ایمیل كنین.
...
1391/08/7 07:28 ب.ظ
سلام
میشه چند تا موضوع تحقیق برام بذارید
ممنون میشم اگه تا فردا توی همین قسمت (پاسخ نظرات) بذارید
بهمن
1390/07/24 11:48 ق.ظ
سلام آقای سروری..میخاستم اگه تحقیقی در مورد روش تحقیق در علوم سیاسی(دوره کارشناسی)دارین برام ایمیل کنین..تشکر
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر

عــــــلوم سیـــــــاسی

آنچه را که در یک دوره لسانس دانشگاه می خوانیم.